Obwód pasa u mężczyzny – dlaczego może mówić o ryzyku zdrowotnym więcej niż sama masa ciała?

Masa ciała jest jednym z najłatwiejszych parametrów do kontrolowania, ale sama liczba widoczna na wadze mówi o organizmie zaskakująco niewiele. Nie pokazuje, jaka część masy przypada na mięśnie, gdzie gromadzi się tkanka tłuszczowa ani jak zmieniają się proporcje sylwetki. Dwaj mężczyźni o identycznym wzroście i tej samej masie mogą więc mieć zupełnie inną budowę ciała oraz odmienne ryzyko problemów metabolicznych.

Właśnie dlatego obwód pasa może być cennym uzupełnieniem ważenia i obliczania wskaźnika BMI. Pomiar nie zastępuje badań, ale pomaga ocenić, czy tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie w okolicy brzucha. Taki sposób jej rozmieszczenia wiąże się z większym ryzykiem między innymi cukrzycy typu 2, chorób układu krążenia i zaburzeń metabolicznych.

Dlaczego miejsce gromadzenia tłuszczu ma znaczenie?

Tkanka tłuszczowa nie jest rozmieszczona u każdego człowieka w taki sam sposób. U części osób większa ilość odkłada się na biodrach, udach i pośladkach, natomiast u innych przede wszystkim w obrębie brzucha. U mężczyzn drugi wariant występuje stosunkowo często.

Duży obwód pasa może wskazywać na zwiększoną ilość tłuszczu trzewnego, czyli znajdującego się głębiej w jamie brzusznej i otaczającego narządy wewnętrzne. Nie jest to dokładnie to samo co miękka warstwa tłuszczu znajdująca się bezpośrednio pod skórą. Pomiar centymetrem nie pozwala ustalić proporcji obu rodzajów tkanki, ale może sygnalizować, że ilość tłuszczu w okolicy brzucha jest nadmierna.

Tkanka tłuszczowa pełni w organizmie ważne funkcje, lecz jej nadmiar w obrębie jamy brzusznej jest metabolicznie niekorzystny. Może towarzyszyć insulinooporności, podwyższonemu ciśnieniu tętniczemu, nieprawidłowemu stężeniu triglicerydów oraz obniżonemu stężeniu cholesterolu HDL. Te zaburzenia często rozwijają się stopniowo i przez długi czas nie powodują wyraźnych dolegliwości.

Co pokazuje BMI, a czego nie potrafi ocenić?

BMI oblicza się, dzieląc masę ciała w kilogramach przez kwadrat wzrostu wyrażonego w metrach. Wskaźnik jest prosty i przydatny do wstępnej oceny masy ciała, szczególnie w odniesieniu do większych grup ludzi. Nie mierzy jednak bezpośrednio ilości tkanki tłuszczowej ani jej rozmieszczenia.

Mężczyzna regularnie trenujący siłowo może mieć podwyższone BMI z powodu dużej masy mięśniowej. Z drugiej strony osoba mieszcząca się w zakresie uznawanym za prawidłowy może mieć mało mięśni, stosunkowo dużo tkanki tłuszczowej i wyraźnie powiększony obwód pasa. Sama wartość BMI nie pokaże tej różnicy.

Nie oznacza to, że wskaźnik jest bezużyteczny i powinien zostać zastąpiony centymetrem krawieckim. Oba pomiary odpowiadają na nieco inne pytania. BMI określa relację masy do wzrostu, a obwód pasa dostarcza informacji o otyłości brzusznej. Ich łączne zastosowanie daje pełniejszy obraz niż posługiwanie się wyłącznie jednym parametrem.

Dlaczego sama masa może wprowadzać w błąd?

Zmiana masy ciała nie zawsze odpowiada zmianie ilości tłuszczu. Rozpoczęcie treningu siłowego może prowadzić do stopniowego zwiększania masy mięśniowej, podczas gdy obwód pasa maleje. Waga pozostaje wtedy podobna, choć skład ciała i profil ryzyka mogą się poprawiać.

Działa to również w przeciwną stronę. Mężczyzna może ważyć przez kilka lat niemal tyle samo, a jednocześnie tracić mięśnie i gromadzić więcej tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha. Sama kontrola masy nie ujawni takiej zmiany, natomiast rosnący obwód pasa będzie łatwiejszy do zauważenia.

Waga może zmieniać się także z powodu ilości wody w organizmie, spożycia soli, zawartości przewodu pokarmowego czy zapasów glikogenu. Obwód pasa również nie jest całkowicie odporny na chwilowe wahania, ale obserwowany przez dłuższy czas pomaga śledzić zmianę proporcji sylwetki.

Jakie wartości powinny zwrócić uwagę?

W wielu zaleceniach dotyczących dorosłych mężczyzn pochodzenia europejskiego obwód pasa przekraczający 94 cm jest traktowany jako sygnał zwiększonego ryzyka metabolicznego, natomiast wartość powyżej 102 cm wskazuje na ryzyko wyraźnie podwyższone. W amerykańskich materiałach medycznych często eksponuje się przede wszystkim granicę 102 cm, czyli 40 cali.

Nie należy jednak traktować tych wartości jak ostrej granicy oddzielającej zdrowie od choroby. Ryzyko nie pojawia się nagle po przekroczeniu konkretnej liczby o jeden centymetr. Zwiększa się stopniowo, a znaczenie pomiaru zależy również od wieku, pochodzenia, ciśnienia tętniczego, poziomu aktywności, wyników badań i innych czynników.

Progi mogą być niższe dla niektórych grup etnicznych, ponieważ ryzyko zaburzeń metabolicznych może wzrastać przy mniejszym obwodzie pasa. Dlatego pojedynczej wartości nie powinno się mechanicznie odnosić do każdego człowieka bez uwzględnienia jego indywidualnych cech.

Obwód pasa można także oceniać w odniesieniu do wzrostu

Sam obwód nie uwzględnia różnicy między niskim a bardzo wysokim mężczyzną. Właśnie dlatego coraz częściej stosuje się wskaźnik obwodu pasa do wzrostu. Oblicza się go, dzieląc obwód pasa przez wzrost, przy czym obie wartości muszą być podane w tej samej jednostce.

Mężczyzna o wzroście 180 cm i obwodzie pasa 90 cm ma wskaźnik równy 0,5. Prosta reguła mówi, że warto starać się utrzymywać obwód pasa poniżej połowy wzrostu. W aktualnych wytycznych NICE wartość od 0,5 do 0,59 odpowiada zwiększonej otyłości centralnej i podwyższonemu ryzyku zdrowotnemu, natomiast wynik wynoszący co najmniej 0,6 wskazuje na ryzyko jeszcze większe.

Wskaźnik ten nadal jest narzędziem przesiewowym, a nie rozpoznaniem choroby. Jego zaletą jest jednak uwzględnienie wzrostu i łatwa do zapamiętania zasada. Może też zwrócić uwagę na problem u osoby, której BMI nie wydaje się niepokojące.

Jak prawidłowo zmierzyć obwód pasa?

Pomiar wykonany w przypadkowym miejscu może dać wynik różniący się o kilka centymetrów. Niektórzy mierzą na wysokości pępka, inni w najwęższym miejscu tułowia, a jeszcze inni w miejscu, w którym znajduje się pasek spodni. Porównywanie takich wyników nie ma większego sensu.

Według metody stosowanej przez Światową Organizację Zdrowia taśmę należy umieścić w połowie odległości między dolnym brzegiem ostatniego wyczuwalnego żebra a górnym brzegiem kości biodrowej. Punkt pomiaru warto odnaleźć palcami, zamiast kierować się wyłącznie wyglądem brzucha.

Pomiar najlepiej wykonywać w pozycji stojącej, na odsłoniętym ciele lub przez bardzo cienką warstwę odzieży. Stopy powinny być ustawione blisko siebie, ramiona rozluźnione, a ciężar ciała rozłożony równomiernie. Taśma ma przebiegać poziomo wokół tułowia.

Centymetr powinien przylegać do skóry, ale nie może jej uciskać ani zagłębiać się w tkanki. Wynik odczytuje się po spokojnym wydechu. Nie należy wciągać brzucha, napinać mięśni ani wykonywać maksymalnego wydechu, ponieważ celem jest uzyskanie naturalnego, możliwego do powtórzenia pomiaru.

Najważniejsza jest powtarzalność

Różne instytucje i badania mogą stosować nieco odmienne miejsca pomiaru. Dlatego przy samodzielnym kontrolowaniu obwodu najważniejsze jest korzystanie za każdym razem z tej samej metody. Zmiana punktu przyłożenia taśmy może stworzyć wrażenie szybkiego schudnięcia albo przytycia, mimo że sylwetka się nie zmieniła.

Nie ma potrzeby mierzenia pasa codziennie. Na wynik wpływa pora dnia, wielkość posiłków, wzdęcia i napięcie mięśni. Rozsądniejsze jest wykonywanie pomiaru co tydzień lub co kilka tygodni, najlepiej rano, w podobnych warunkach i przed jedzeniem.

Warto wykonać dwa pomiary i powtórzyć czynność, jeśli wyniki wyraźnie się różnią. Odczyt można zapisywać razem z masą ciała. Pojedyncza liczba jest mniej istotna niż kierunek zmian widoczny w ciągu kilku miesięcy.

Czy duży obwód pasa zawsze oznacza chorobę?

Nie. Pomiar nie pozwala rozpoznać cukrzycy, nadciśnienia, stłuszczenia wątroby ani choroby serca. Wskazuje jedynie, że prawdopodobieństwo określonych problemów może być większe i warto spojrzeć szerzej na stan zdrowia.

Znaczenie mają między innymi ciśnienie tętnicze, stężenie glukozy, profil lipidowy, poziom aktywności fizycznej, sposób odżywiania, palenie tytoniu, sen i obciążenia rodzinne. Mężczyzna z mniejszym obwodem pasa nie jest automatycznie wolny od ryzyka, podobnie jak osoba przekraczająca określony próg nie musi już chorować.

Obwód może być również trudniejszy do interpretacji w niektórych sytuacjach, na przykład przy znacznej otyłości, dużej ilości luźnej skóry, przepuklinie brzusznej, wodobrzuszu czy zmianach sylwetki wynikających z choroby. W takich przypadkach samodzielny pomiar ma ograniczoną wartość.

Mięśnie brzucha nie usuwają tłuszczu z pasa

Wiele osób próbuje zmniejszyć obwód pasa, wykonując duże liczby brzuszków, skłonów i innych ćwiczeń na mięśnie brzucha. Takie ćwiczenia mogą wzmacniać tułów, ale nie powodują wybiórczego spalania tłuszczu z miejsca, które akurat pracuje.

Zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej wymaga długotrwałego bilansu energetycznego sprzyjającego redukcji masy. Pomagają w tym sposób żywienia, regularna aktywność, odpowiednia ilość snu i ograniczenie zachowań sprzyjających nadmiernemu spożyciu energii. Ćwiczenia siłowe są wartościowe, ponieważ pomagają utrzymywać lub rozwijać mięśnie, ale nie zastępują całego procesu.

Nie trzeba również dążyć do gwałtownego spadku masy. Zbyt restrykcyjne diety są trudne do utrzymania i mogą prowadzić do utraty mięśni. Znacznie ważniejszy jest kierunek zmian możliwy do zachowania przez dłuższy czas.

Nie tylko trening ma znaczenie

Aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych elementów ograniczania ryzyka metabolicznego, ale pojedynczy trening nie równoważy całego dnia spędzonego bez ruchu. Warto łączyć ćwiczenia aerobowe, trening siłowy i zwykłą codzienną aktywność, taką jak chodzenie, korzystanie ze schodów czy wykonywanie prac wymagających ruchu.

Znaczenie ma również sposób żywienia. Produkty o wysokiej gęstości energetycznej, duże porcje, częste podjadanie i regularne spożywanie alkoholu mogą ułatwiać stopniowe zwiększanie obwodu pasa. Nie ma jednak jednego produktu, który sam tworzy lub usuwa tłuszcz brzuszny. O zmianie decyduje cały sposób odżywiania utrzymywany przez dłuższy czas.

Niedobór snu i przewlekły stres także mogą utrudniać kontrolowanie masy ciała. Wpływają między innymi na apetyt, wybory żywieniowe, regenerację i chęć do aktywności. Dlatego poprawa obwodu pasa nie zawsze sprowadza się do zalecenia, aby więcej ćwiczyć i mniej jeść.

Spadający obwód może być ważniejszy niż nieruchoma waga

Podczas zmiany stylu życia masa ciała nie zawsze zmniejsza się równomiernie. Waga może przez kilka tygodni pozostawać na zbliżonym poziomie, zwłaszcza gdy mężczyzna jednocześnie rozpoczyna trening siłowy. Jeżeli jednak obwód pasa stopniowo maleje, ubrania stają się luźniejsze, a sprawność rośnie, brak dużej zmiany masy nie musi oznaczać porażki.

Nie należy jednak wyciągać daleko idących wniosków na podstawie różnicy jednego centymetra. Taki wynik może wynikać z innego ułożenia taśmy lub chwilowego wzdęcia. Dopiero powtarzalny trend widoczny w kolejnych pomiarach dostarcza użytecznej informacji.

Podobnie rosnący obwód pasa przy stałej masie może ostrzegać, że proporcje ciała zmieniają się w niekorzystnym kierunku. Bywa to szczególnie istotne z wiekiem, gdy bez odpowiedniej aktywności stopniowo ubywa masy mięśniowej.

Jeden pomiar nie opisuje całego zdrowia

Obwód pasa jest tani, łatwy do wykonania i bardziej użyteczny, niż mogłoby się wydawać. Pokazuje coś, czego nie widać na zwykłej wadze: zmianę rozmiaru brzucha i pośrednio sposób rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.

Nie powinien być jednak traktowany jak wynik egzaminu, którego przekroczenie automatycznie oznacza chorobę. Najwięcej mówi w połączeniu z BMI, masą ciała, wynikami badań, ciśnieniem tętniczym, stylem życia i zmianami obserwowanymi w czasie.

W praktyce warto zapamiętać dwie rzeczy. Obwód pasa powinien być mierzony zawsze w tym samym miejscu i w podobnych warunkach, a jego wartość dobrze jest odnieść zarówno do progów ryzyka, jak i do własnego wzrostu. Centymetr krawiecki nie zastąpi diagnostyki, ale może wcześniej niż waga pokazać, że sylwetka zaczyna zmieniać się w niekorzystny sposób.

Źródła

https://www.who.int/publications/i/item/9789241501491 – raport Światowej Organizacji Zdrowia dotyczący obwodu pasa, stosunku obwodu pasa do bioder, metod pomiaru oraz związku tych parametrów z ryzykiem cukrzycy i chorób układu krążenia.

https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/ca408ade-05c9-4b7c-8967-6ee5b5e0ccd8/content – pełna treść raportu WHO zawierająca między innymi opis prawidłowego miejsca i sposobu mierzenia obwodu pasa.

https://www.nice.org.uk/guidance/ng246/chapter/Identifying-and-assessing-overweight-obesity-and-central-adiposity – aktualne wytyczne NICE dotyczące oceny nadwagi, otyłości centralnej, BMI oraz stosunku obwodu pasa do wzrostu.

https://www.niddk.nih.gov/health-information/weight-management/adult-overweight-obesity/am-i-healthy-weight – informacje amerykańskiego National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases o BMI, obwodzie pasa i ryzyku problemów zdrowotnych związanych z otyłością.

https://www.nhlbi.nih.gov/health/overweight-and-obesity/symptoms – informacje National Heart, Lung, and Blood Institute o znaczeniu rozmieszczenia tkanki tłuszczowej oraz wartości obwodu pasa zwiększającej ryzyko zdrowotne u mężczyzn.